Najtrudniejsze pytania z prawa cywilnego na egzaminie wstępnym dotyczą kilku powtarzalnych obszarów: wad oświadczenia woli, przedawnienia roszczeń, prawa rzeczowego i odpowiedzialności kontraktowej. W tym artykule analizuję 10 podchwytliwych kazusów, które od lat generują najwyższy procent błędnych odpowiedzi — i pokazuję, jak systematycznie rozkładać je na czynniki pierwsze. Jeśli przygotowujesz się do egzaminu na aplikację adwokacką lub radcowską, te zagadnienia musisz opanować w pierwszej kolejności.
Najważniejsze wnioski z analizy trudnych pytań cywilistycznych
Zanim przejdziesz do szczegółowej analizy poszczególnych kazusów, zapoznaj się z głównymi wnioskami — każdy z nich stanowi samodzielną wskazówkę przydatną w przygotowaniach do egzaminu wstępnego na aplikację.
- Prawo cywilne materialne odpowiada za ok. 20–25% pytań w zestawie 150 pytań egzaminacyjnych — to największy blok tematyczny i jednocześnie obszar o najniższej średniej poprawnych odpowiedzi.
- Pytania dotyczące wad oświadczenia woli (art. 82–88 KC) wymagają rozróżnienia między nieważnością bezwzględną a wzruszalnością — pomylenie tych sankcji to najczęstsza przyczyna utraty punktów.
- Terminy przedawnienia (art. 117–125 KC) pojawiają się w formie kazusów — sama znajomość terminów nie wystarczy, trzeba umieć je zastosować do konkretnej sytuacji.
- Prawo rzeczowe, zwłaszcza zasiedzenie i służebności, generuje pytania z celowo mylącymi przesłankami (np. zamiana dobrej i złej wiary przy terminach zasiedzenia).
- Odpowiedzialność kontraktowa i deliktowa (art. 415, 471 KC) to obszar, w którym egzaminatorzy testują umiejętność rozgraniczenia zbiegów roszczeń.
- Zdawalność egzaminu wstępnego w przekroczyła 70%, ale najtrudniejsze pytania z KC nadal mają wskaźnik poprawnych odpowiedzi poniżej 40%.
- Najskuteczniejszą metodą nauki jest rozwiązywanie kazusów z pełną analizą przepisu — nie wystarczy zapamiętać odpowiedzi, trzeba zrozumieć mechanizm prawny.
Dlaczego prawo cywilne sprawia największe problemy na egzaminie wstępnym
Prawo cywilne stanowi najobszerniejszy blok tematyczny egzaminu wstępnego na aplikację — obejmuje Kodeks cywilny, Kodeks postępowania cywilnego, prawo rodzinne i opiekuńcze oraz szereg ustaw szczególnych. Kandydaci tracą punkty nie dlatego, że nie znają przepisów, ale dlatego, że egzaminatorzy konstruują pytania testujące rozumienie relacji między normami.
Test składa się z 150 pytań jednokrotnego wyboru — 150 minut na rozwiązanie, czyli minuta na pytanie. Próg zdawalności: 100 punktów. Ministerstwo Sprawiedliwości corocznie publikuje wykaz aktów prawnych, z których tworzone są pytania.
Z analizy zestawów z lat – wynika, że pytania z prawa cywilnego materialnego mają jedne z najniższych wskaźników poprawnych odpowiedzi — zwłaszcza zagadnienia wymagające rozróżnienia między zbliżonymi instytucjami prawnymi.
Wady oświadczenia woli — najtrudniejsze pytania z prawa cywilnego (kazusy 1–3)
Pytania o wady oświadczenia woli (art. 82–88 KC) to absolutna klasyka egzaminu wstępnego. Pięć wad — brak świadomości lub swobody, pozorność, błąd, podstęp i groźba — różni się nie tylko przesłankami, ale przede wszystkim sankcjami. Pomylenie nieważności bezwzględnej (przy pozorności i braku świadomości) ze wzruszalnością (przy błędzie, podstępie, groźbie) to błąd, który kosztuje wielu kandydatów cenne punkty.
Kazus 1: Pozorność a czynność ukryta (dysymulowana)
Pozorność (art. 83 KC) oznacza złożenie oświadczenia woli drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru — bez zamiaru wywołania skutku prawnego. Czynność pozorna jest bezwzględnie nieważna, ale czynność ukryta (dysymulowana) może być ważna, jeśli spełnia własne przesłanki.
Typowy kazus egzaminacyjny: Jan zawiera z Markiem umowę darowizny samochodu o wartości 80 000 zł, ale obie strony umawiają się, że Marek w rzeczywistości zapłaci cenę — zawierają więc faktycznie umowę sprzedaży. Pytanie: jaka jest ważność obu czynności prawnych?
Pułapka polega na tym, że kandydaci często odpowiadają „obie czynności są nieważne”. Tymczasem art. 83 § 1 zdanie drugie KC stanowi wprost: jeżeli oświadczenie złożono dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność tej czynności ocenia się według właściwości tej czynności. Umowa darowizny (pozorna) jest nieważna. Umowa sprzedaży (ukryta) jest ważna — o ile spełnia wymogi formalne.
Kazus 2: Błąd a podstęp — gdzie przebiega granica?
Błąd (art. 84 KC) i podstęp (art. 86 KC) to dwie odrębne wady oświadczenia woli, choć podstęp bywa traktowany jako kwalifikowana forma błędu. Rozróżnienie między nimi ma zasadnicze znaczenie dla przesłanek uchylenia się od skutków oświadczenia.
Stan faktyczny: Anna kupuje obraz, który sprzedawca opisuje jako dzieło znanego artysty. Sprzedawca wie, że obraz jest kopią, ale celowo wprowadza Annę w błąd. Pytanie brzmi: czy Anna powołuje się na błąd (art. 84 KC), czy na podstęp (art. 86 KC)?
Przy zwykłym błędzie uchylenie się od skutków wymaga spełnienia dwóch kumulatywnych przesłanek: błąd musi być istotny i dotyczyć treści czynności prawnej. Przy podstępie te ograniczenia nie obowiązują — wystarczy, że błąd został wywołany celowym, podstępnym działaniem drugiej strony. Oznacza to, że Anna powinna powołać się na podstęp, bo daje jej to szerszą ochronę.
Kazus 3: Groźba bezprawna a „zwykła” presja ekonomiczna
Groźba w rozumieniu art. 87 KC musi być bezprawna i poważna — tzn. musi wzbudzać u składającego oświadczenie woli uzasadnioną obawę, że jemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe. Nie każda presja jest groźbą w sensie prawnym.
Kazus: Wierzyciel informuje dłużnika, że jeśli ten nie podpisze ugody na niekorzystnych warunkach, wierzyciel złoży wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika. Dłużnik podpisuje ugodę. Czy to groźba bezprawna?
Odpowiedź wymaga analizy dwóch elementów. Po pierwsze — czy działanie jest bezprawne. Złożenie wniosku o upadłość, jeśli wierzyciel ma do tego prawo, nie jest działaniem bezprawnym. Po drugie — czy celem groźby jest wymuszenie oświadczenia woli. W tym przypadku groźba nie jest bezprawna, bo wierzyciel korzysta z przysługującego mu uprawnienia. Kandydaci, którzy tego nie dostrzegą, wybierają odpowiedź o wzruszalności ugody — i tracą punkt.
Terminy przedawnienia na egzaminie wstępnym — kazusy 4–5
Przedawnienie roszczeń (art. 117–125 KC) pojawia się na egzaminie wstępnym w formie rozbudowanych stanów faktycznych, w których kandydat musi nie tylko znać termin, ale też prawidłowo obliczyć datę jego upływu — z uwzględnieniem zawieszenia, przerwania i końca terminu (art. 118 KC stanowi, że koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego).
Kazus 4: Termin ogólny a termin dla roszczeń związanych z działalnością gospodarczą
Ogólny termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej i roszczeń o świadczenia okresowe — 3 lata (art. 118 KC). Pułapka tkwi w kwalifikacji roszczenia.
Stan faktyczny: Spółka X (prowadząca działalność gospodarczą) udziela pożyczki osobie fizycznej Y w Termin zwrotu upływa w Y nie spłaca pożyczki. Kiedy roszczenie się przedawnia?
Kandydaci często automatycznie stosują termin 3-letni, bo jedną ze stron jest przedsiębiorca. Tymczasem termin 3-letni dotyczy roszczeń „związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej” — a nie każdego roszczenia, którego stroną jest przedsiębiorca. Trzeba ocenić, czy konkretna pożyczka była związana z działalnością gospodarczą spółki X. Jeśli nie (np. pożyczka udzielona znajomemu prezesa „prywatnie” przez spółkę) — termin wynosi 6 lat.
| Rodzaj roszczenia | Termin przedawnienia | Podstawa prawna |
|---|---|---|
| Ogólny | 6 lat | art. 118 KC |
| Związane z działalnością gospodarczą | 3 lata | art. 118 KC |
| Świadczenia okresowe | 3 lata | art. 118 KC |
| Z tytułu sprzedaży (przedsiębiorca) | 2 lata | art. 554 KC |
| Z umowy o dzieło | 2 lata | art. 646 KC |
| Z czynu niedozwolonego | 3 lata od dowiedzenia się o szkodzie, max 10 lat | art. 4421 KC |
Kazus 5: Zawieszenie a przerwanie biegu przedawnienia
Zawieszenie biegu przedawnienia oznacza, że termin „stoi w miejscu” i po ustaniu przyczyny biegnie dalej od tego samego punktu. Przerwanie biegu przedawnienia powoduje, że termin zaczyna biec od nowa. To fundamentalna różnica, którą egzaminatorzy testują w niemal każdej sesji.
Kazus: Wierzyciel wnosi pozew przeciwko dłużnikowi. Postępowanie trwa . Sąd oddala powództwo. Ile czasu ma wierzyciel na ponowne dochodzenie roszczenia?
Wniesienie pozwu przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 KC). Po zakończeniu postępowania termin biegnie od nowa (art. 124 § 1 KC). Kandydaci popełniają tu dwa rodzaje błędów. Pierwszy — mylą zawieszenie z przerwaniem i doliczają czas postępowania. Drugi — zapominają, że po prawomocnym oddaleniu powództwa termin biegnie od nowa od daty prawomocności orzeczenia, a nie od daty wniesienia pozwu.
Prawo rzeczowe — trudne pytania z prawa cywilnego (kazusy 6–7)
Pytania z prawa rzeczowego na egzaminie wstępnym wymagają precyzyjnej znajomości przesłanek nabycia i utraty praw — zwłaszcza terminów zasiedzenia, przesłanek ochrony własności i różnic między poszczególnymi typami służebności. To obszar, w którym drobna nieścisłość w stanie faktycznym zmienia prawidłową odpowiedź o 180 stopni.
Kazus 6: Zasiedzenie — dobra wiara, zła wiara i terminy
Zasiedzenie (art. 172 KC) wymaga samoistnego posiadania przez 20 lat w dobrej wierze lub 30 lat w złej wierze. Egzaminatorzy celowo konstruują stany faktyczne, w których kandydat musi rozstrzygnąć, czy posiadacz działa w dobrej, czy złej wierze.
Kazus: Piotr kupuje działkę od osoby, która — jak się później okazuje — nie była jej właścicielem. Piotr nie wie o tym fakcie i przez lata użytkuje działkę jak właściciel. Po ilu latach nabywa własność przez zasiedzenie?
Dobrą wiarę posiadacza ocenia się na moment objęcia nieruchomości w posiadanie. Piotr nie wiedział i przy zachowaniu należytej staranności nie mógł wiedzieć, że sprzedający nie jest właścicielem — jest więc posiadaczem w dobrej wierze. Termin zasiedzenia wynosi 20 lat. Kandydaci, którzy automatycznie przyjmują złą wiarę („skoro sprzedający nie był właścicielem”), tracą punkt.
Kazus 7: Służebność przesyłu a służebność gruntowa
Służebność przesyłu (art. 3051–3054 KC) to instytucja wprowadzona do Kodeksu cywilnego w , odrębna od służebności gruntowej. Pytania egzaminacyjne testują, czy kandydat rozumie różnice w podmiotach, treści i sposobie ustanowienia obu typów służebności.
Pułapka: Służebność gruntowa obciąża nieruchomość na rzecz innej nieruchomości (wymaga dwóch nieruchomości — władnącej i obciążonej). Służebność przesyłu obciąża nieruchomość na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego — nie wymaga nieruchomości władnącej. Kandydaci, którzy nie rozróżniają tych konstrukcji, mylnie twierdzą, że przedsiębiorca przesyłowy musi mieć nieruchomość władnącą, by ustanowić służebność.
Dodatkowa warstwa: jeśli jedna ze stron odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu, druga strona może żądać jej ustanowienia przez sąd za wynagrodzeniem (art. 3052 KC).
Odpowiedzialność odszkodowawcza na egzaminie — kazusy 8–9
Zagadnienia z odpowiedzialności odszkodowawczej to kolejny obszar, w którym egzaminatorzy testują umiejętność rozgraniczania instytucji prawnych — zwłaszcza rozróżnienie reżimu kontraktowego (art. 471 KC) od deliktowego (art. 415 KC) oraz umiejętność analizy przyczynienia się poszkodowanego.
Kazus 8: Zbieg odpowiedzialności kontraktowej i deliktowej
Art. 443 KC wprowadza zasadę zbiegu roszczeń — jeśli to samo zdarzenie stanowi zarówno niewykonanie zobowiązania, jak i czyn niedozwolony, poszkodowany może dochodzić odszkodowania z obu podstaw. Egzaminatorzy sprawdzają, czy kandydat rozumie konsekwencje wyboru reżimu.
Kazus: Lekarz podczas zabiegu operacyjnego popełnia błąd medyczny. Pacjent doznaje szkody. Pacjent ma umowę z prywatną kliniką. Pytanie: z jakiej podstawy pacjent może dochodzić odszkodowania?
Odpowiedź: z obu — zarówno z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania (art. 471 KC), jak i z tytułu czynu niedozwolonego (art. 415 KC). Wybór reżimu ma znaczenie dla terminów przedawnienia, rozkładu ciężaru dowodu i zakresu odszkodowania. Kandydaci, którzy pamiętają tylko jedną podstawę, tracą punkt.
Kazus 9: Szkoda na osobie — przyczynienie się poszkodowanego
Art. 362 KC stanowi, że jeśli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek naprawienia szkody ulega odpowiedniemu zmniejszeniu. Pytania egzaminacyjne testują, czy kandydat rozumie, że przyczynienie się nie oznacza automatycznie zmniejszenia odszkodowania — sąd „może” je zmniejszyć, ale nie musi.
Kazus: Pieszy przechodzi przez jezdnię w niedozwolonym miejscu i zostaje potrącony przez samochód. Kierowca jechał z dozwoloną prędkością. Czy odszkodowanie ulega zmniejszeniu?
Pułapka: kandydaci odpowiadają, że odszkodowanie „musi” zostać zmniejszone. Tymczasem art. 362 KC daje sądowi kompetencję do uwzględnienia przyczynienia się, ale nie nakłada na niego takiego obowiązku. Sąd bierze pod uwagę okoliczności, w tym stopień winy obu stron. Dodatkowo — odpowiedzialność posiadacza pojazdu mechanicznego opiera się na zasadzie ryzyka (art. 436 § 1 KC), nie na zasadzie winy. To oznacza, że kierowca odpowiada nawet bez winy — chyba że wykaże przesłanki egzoneracyjne.
Kazus 10: Zachowek a wydziedziczenie — pułapki obliczeniowe
Prawo spadkowe na egzaminie wstępnym generuje trudne pytania z prawa cywilnego zwłaszcza w obszarze zachowku (art. 991 KC) i wydziedziczenia (art. 1008 KC). Kandydaci muszą bezbłędnie obliczyć wysokość zachowku, uwzględniając krąg spadkobierców ustawowych i ewentualne zapisy windykacyjne.
Kazus: Spadkodawca w testamencie przekazuje cały majątek o wartości 600 000 zł osobie trzeciej. Spadkodawca ma żonę i dwoje pełnoletnich, zdolnych do pracy dzieci. Jaki zachowek przysługuje żonie?
Obliczenie: Udział spadkowy żony przy dziedziczeniu ustawowym wynosiłby 1/3 (art. 931 § 1 KC — żona i dwoje dzieci dziedziczą w częściach równych, ale udział żony nie może być mniejszy niż 1/4). Zachowek to 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadałby jej przy dziedziczeniu ustawowym (art. 991 § 1 KC). Zatem: 1/2 × 1/3 × 600 000 = 100 000 zł.
Pułapka: gdyby żona była trwale niezdolna do pracy, zachowek wynosiłby 2/3 udziału (a nie 1/2). Egzaminatorzy celowo umieszczają w stanie faktycznym pozornie nieistotny szczegół o stanie zdrowia — a on zmienia wynik obliczeń o dziesiątki tysięcy złotych.
„Na egzaminie wstępnym prawo cywilne wymaga czegoś więcej niż pamięci. Trzeba umieć spojrzeć na problem kompleksowo — uwzględnić wiele interesów i wartości, a też spojrzeć na zadanie z punktu widzenia interesu klienta.”
— dr Bartosz Szolc-Nartowski, dziekan Okręgowej Izby Radców Prawnych w Gdańsku
Jak rozwiązywać kazusy z prawa cywilnego na egzaminie — sprawdzona metoda
Skuteczne rozwiązywanie kazusów cywilistycznych wymaga stałego schematu analizy — od identyfikacji instytucji prawnej, przez weryfikację przesłanek, po eliminację odpowiedzi. Poniższa metoda pozwala systematycznie rozkładać nawet najbardziej podchwytliwe pytania.
- Identyfikacja instytucji prawnej — określ, które przepisy KC mają zastosowanie. Szukaj słów-kluczy: „oświadczenie woli”, „termin”, „posiadanie”, „szkoda”.
- Weryfikacja przesłanek — sprawdź, czy wszystkie przesłanki danej instytucji są spełnione w stanie faktycznym. Egzaminatorzy często celowo pomijają jedną przesłankę, by prawidłowa odpowiedź brzmiała „nie zachodzi / nie ma zastosowania”.
- Analiza sankcji — rozróżnij nieważność bezwzględną, wzruszalność i bezskuteczność. Każda z tych sankcji prowadzi do innej odpowiedzi.
- Eliminacja odpowiedzi — w pytaniach z trzema opcjami (A, B, C) spróbuj wykluczyć co najmniej jedną odpowiedź jako oczywiście błędną. To zwiększa szansę przy nawet częściowej wiedzy.
- Weryfikacja czasowa — sprawdź, czy stan faktyczny nie zawiera pułapki związanej z upływem terminu (przedawnienia, zasiedzenia, uchylenia się od skutków oświadczenia).
Twój plan działania przed egzaminem wstępnym
Najtrudniejsze pytania z prawa cywilnego na egzaminie wstępnym mają wspólny mianownik — testują rozumienie relacji między instytucjami, a nie prostą znajomość przepisów. Przygotowanie, które opiera się wyłącznie na zapamiętywaniu artykułów, nie wystarczy do pokonania progu 100 punktów.
Plan na ostatnie przed egzaminem powinien uwzględniać trzy filary: systematyczne rozwiązywanie kazusów z pełną analizą każdej odpowiedzi, tworzenie tabel porównawczych dla instytucji łatwych do pomylenia (błąd vs. podstęp, zawieszenie vs. przerwanie przedawnienia) oraz regularne testy próbne — 150 pytań w 150 minut, bez przerw i bez kodeksu.
Pamiętaj też o typowych błędach organizacyjnych, które opisaliśmy w przewodniku 7 najczęstszych błędów na egzaminie wstępnym na aplikację. Zdawalność rośnie z roku na rok — w przekroczyła 70%. To oznacza, że egzamin jest do przejścia, ale wymaga przemyślanego przygotowania, a nie przypadkowego „przerabiania testów”.
Przeanalizowane w tym artykule najtrudniejsze pytania z prawa cywilnego na egzaminie wstępnym stanowią zaledwie wycinek materiału — ale ilustrują powtarzalny schemat pułapek egzaminacyjnych. Jeśli opanujesz mechanizmy stojące za tymi 10 kazusami, analogiczne pytania na egzaminie przestaną być zaskoczeniem.
FAQ: Najczęściej zadawane pytania dotyczące podchwytliwych kazusów z prawa cywilnego
Czy w kazusie z zadatkiem (Kazus 1) odpowiedź byłaby inna, gdyby umowa przedwstępna była zawarta w formie aktu notarialnego?
Nie, forma umowy przedwstępnej nie zmieniłaby odpowiedzi. Skutki zadatku w przypadku niemożliwości świadczenia, za którą żadna ze stron nie odpowiada (art. 394 § 3 k.c.), są takie same niezależnie od formy umowy. Forma aktu notarialnego ma znaczenie dla możliwości dochodzenia zawarcia umowy przyrzeczonej na drodze sądowej (tzw. „skutek silniejszy” umowy przedwstępnej), ale nie modyfikuje kodeksowych zasad zwrotu zadatku w opisanej sytuacji. Kluczowa jest przyczyna niewykonania umowy, a nie jej forma.
W kazusie o karze umownej (Kazus 2) co by się stało, gdyby Beata udowodniła, że Adam dopuścił się zwłoki (zawinionego opóźnienia), a nie zwykłego opóźnienia?
To niczego nie zmienia w kontekście dochodzenia odszkodowania przewyższającego karę umowną. Zgodnie z art. 484 § 1 k.c., możliwość żądania odszkodowania uzupełniającego musi wynikać wprost z umowy. Nawet jeśli wina dłużnika (zwłoka) jest ewidentna, a szkoda znacznie przewyższa karę umowną, brak odpowiedniego postanowienia w umowie zamyka wierzycielowi drogę do dochodzenia kwoty ponad zastrzeżoną karę. Kara umowna stanowi wtedy wyłączną, zryczałtowaną formę odszkodowania.
Czy w przypadku zasiedzenia (Kazus 3) bieg terminu ulega przerwaniu, jeśli właściciel wyśle do posiadacza wezwanie do wydania nieruchomości?
Nie. Samo wezwanie do wydania nieruchomości, nawet w formie pisemnej czy notarialnej, jest czynnością o charakterze prywatnym i nie przerywa biegu zasiedzenia. Zgodnie z art. 175 w zw. z art. 123 § 1 k.c., bieg zasiedzenia przerywa się wyłącznie przez:
Czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju (np. wniesienie pozwu o wydanie nieruchomości).
Uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje.
Wszczęcie mediacji.
Zwykłe pismo, bez zaangażowania organu państwowego, nie ma mocy przerywającej bieg terminu.
W kazusie z pełnomocnictwem (Kazus 4) czy Krzysztof mógłby potwierdzić umowę sprzedaży samochodu zawartą przez brata? Jakie byłyby tego skutki?
Tak, mógłby. Umowa zawarta przez rzekomego pełnomocnika (łac. falsus procurator) jest dotknięta bezskutecznością zawieszoną. Zgodnie z art. 103 § 1 k.c., ważność takiej umowy zależy od jej potwierdzenia przez osobę, w której imieniu została zawarta. Krzysztof po powrocie mógłby złożyć Zofii (kupującej) oświadczenie o potwierdzeniu umowy. W takim przypadku umowa staje się w pełni ważna i skuteczna od chwili jej zawarcia (skutek ex tunc). Jeśli by jej nie potwierdził, umowa stałaby się definitywnie nieważna, a Maciej (rzekomy pełnomocnik) byłby zobowiązany do zwrotu tego, co otrzymał od Zofii, oraz do naprawienia szkody, którą poniosła przez to, że zawarła umowę w zaufaniu do jego umocowania.
Dotyczące potrącenia (Kazus 5): czy dłużnik, którego wierzytelność jest niewymagalna, może ją „przyspieszyć”, aby dokonać potrącenia?
Nie. Dłużnik nie może jednostronnie zmienić terminu wymagalności swojej wierzytelności (w kazusie – wierzytelności z tytułu pożyczki). Termin zwrotu pożyczki (30 listopada) jest elementem umowy i chroni interesy dłużnika (w tym przypadku Spółki B). Spółka A, składając oświadczenie o potrąceniu, musi „czekać”, aż jej wierzytelność stanie się wymagalna zgodnie z umową. Jedyną opcją byłaby zmiana umowy pożyczki za zgodą obu stron, ale w opisanym kazusie nie ma o tym mowy. Przesłanka wymagalności obu wierzytelności w chwili składania oświadczenia jest bezwzględna.
W kazusie ze skargą pauliańską (Kazus 6) czy odpowiedź byłaby inna, gdyby Anna dokonała darowizny, będąc już niewypłacalną?
Zdecydowanie tak. Gdyby Anna w chwili dokonywania darowizny była już niewypłacalna (lub stała się niewypłacalna właśnie wskutek tej darowizny), kluczowa przesłanka z art. 527 § 2 k.c. byłaby spełniona. W takiej sytuacji, z uwagi na to, że brat (Marek) uzyskał korzyść bezpłatnie, zastosowanie znalazłby art. 528 k.c. Zgodnie z tym przepisem, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba trzecia (obdarowany) nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Przy darowiznach zła wiara obdarowanego nie ma znaczenia – ochrona wierzyciela jest w tym wypadku wzmocniona.
Czy w kazusie o błędzie (Kazus 7) Piotr mógłby po prostu odstąpić od umowy, powołując się na wadę fizyczną (brak cechy, o której zapewniał sprzedawca)?
To zależy. Mielibyśmy tu do czynienia ze zbiegiem uprawnień: z tytułu wady oświadczenia woli (błąd) i z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej (art. 556 i nast. k.c.). Antykwariusz, jako profesjonalista, odpowiada za wady rzeczy, nawet jeśli o nich nie wiedział. Brak cechy (pochodzenie z XVIII w.) jest wadą fizyczną. Piotr mógłby zatem, zamiast uchylać się od skutków umowy, skorzystać z rękojmi i złożyć oświadczenie o odstąpieniu od umowy (art. 560 § 1 k.c.). Terminy są jednak inne – na złożenie oświadczenia o odstąpieniu z tytułu rękojmi jest rok od dnia wydania rzeczy. W praktyce wybór podstawy prawnej zależałby od tego, która z nich jest w danym momencie korzystniejsza i której termin jeszcze nie upłynął. Na egzaminie jednak należy ściśle trzymać się pytania, które dotyczyło uchylenia się od skutków błędu.
